Tegen het einde van Thrones of the Invisible (Tronen van het Onzichtbare) probeer ik de wereld te beschrijven die ik werkelijk wil, en ik merk dat die niet uit idealen alleen kan worden opgebouwd. Ik schrijf daar dat innerlijke vooruitgang — groei in wijsheid, geduld, moed, het vermogen om lief te hebben — zich alleen kan ontvouwen op een bepaald soort bodem. Die bodem noem ik uiterlijk evenwicht, en ik benoem de bestanddelen ervan onomwonden: voldoende voedsel, onderdak, zorg, rust, onderwijs, waardigheid en deelname. Zonder die dingen, betoog ik, wordt praten over bloei “een wrede grap, verteld aan wie al overbelast is.” Het is de reden waarom het boek keer op keer terugkeert naar één onvoltooid idee uit 1944: Franklin Roosevelts Tweede Bill of Rights, en zijn stille aandringen dat vrijheid ook het recht op een fatsoenlijke woning moet omvatten. Iemand die dagelijks in angst voor uitzetting leeft, schreef ik, is niet werkelijk vrij louter omdat een juridisch document het woord vrijheid gebruikt.

In dit land hoeft dat recht niet eens meer bedacht te worden. Het staat er al. Artikel 23 van onze Grondwet waarborgt het recht op een menswaardig leven en noemt daarbij uitdrukkelijk het recht op een behoorlijke huisvesting, met een standstill-verplichting erbovenop: verworven bescherming mag niet zomaar worden afgebouwd. Het Grondwettelijk Hof heeft die bepaling de laatste jaren ook echt gebruikt — tussen 2019 en 2023 werden dertien wetten en decreten vernietigd wegens schending van artikel 23. En toch: lees twee weken Belgische woonberichtgeving na elkaar, en dat recht komt in de koppen nauwelijks voor. Wat er wél in voorkomt, is de knop.

De Belgische grammatica: een markt om bij te stellen

De cijfers zijn niet omstreden. De gemiddelde Belgische woning gaat dit jaar richting 359.000 euro, na een stijging van zo'n 3,6 tot 3,8 procent bovenop de 3 procent van 2025; in Vlaanderen lag de mediaanprijs van een gesloten of halfopen woning in het eerste kwartaal op 321.318 euro. Tweeverdieners die vandaag kopen, besteden gemiddeld 34 procent van hun inkomen aan woonlasten, tegen 27 procent in 2021. Alleenstaande huurders geven meer dan de helft van hun inkomen aan wonen uit — áls ze al iets vinden. In Vlaanderen staan volgens de jongste cijfers zo'n 210.000 gezinnen en alleenstaanden op de wachtlijst voor een sociale woning. In Brussel stonden eind 2025 62.234 kandidaat-huurders op die lijst: één op de tien Brusselse huishoudens, een record, met wachttijden van negen tot dertien jaar.

En dan de antwoorden. Vlaanderen verlaagde op 1 januari 2025 de registratierechten voor de enige eigen woning van 3 naar 2 procent — op een mediaanwoning een besparing van zo'n 3.300 euro, meteen gevolgd door meer transacties en, in de eerste jaarhelft, stijgende prijzen. Federaal werd het btw-tarief van 6 procent voor sloop en heropbouw op 1 juli 2025 permanent gemaakt, uitgebreid naar wie minstens vijftien jaar verhuurt. Het Vlaamse decreet van 27 februari 2026 legt een nieuw Bindend Sociaal Objectief vast: 50.000 extra sociale huurwoningen tegen eind 2042. Brussel zet inspecteurs in op illegale Airbnb's — schepen Anaïs Maes meldde er dit voorjaar 515 die terug op de huurmarkt kwamen, nadat VUB-onderzoek had aangetoond dat een hoge concentratie vakantieverhuur ook de huren van de gewone buren omhoog duwt. Op de federale onderhandelingstafel ligt bovendien de oudste knop van allemaal: België is het enige EU-land dat particuliere verhuurders niet op hun werkelijke huurinkomsten belast maar op een fictief kadastraal inkomen, verhoogd met 40 procent; het regeerakkoord stelt een belasting op de reële huur van het tweede en volgende pand in het vooruitzicht.

Aanbod, btw, registratierechten, huurfiscaliteit, vergunningen. Bekwame mensen, ernstige bedragen, technische debatten. In elk daarvan is de woning in de eerste plaats een activum waarvan de overheid de prijs mag bijsturen. Het meningsverschil gaat enkel over welke duw werkt.

Elders: dezelfde grammatica, andere knop

Dat is geen Belgische eigenaardigheid. In Zuid-Korea, waar het gemiddelde appartement in Seoul de 1,3 miljard won voorbij is, hebben toezichthouders alle vijfentwintig districten van de hoofdstad tot speculatiezone aangewezen en de hypotheken dichtgeknepen — een beleid dat, zoals de financiële pers van Seoul opmerkt, een jonge koper nu bijna een miljard won eigen geld laat inbrengen en zo “de woonladder” volledig weghaalt. Ierland koos de huurdersknop: sinds maart zes jaar huurbescherming en jaarlijkse verhogingen afgetopt op twee procent, in een land waar op één ochtend in februari nog 1.777 woningen in het hele land te huur stonden. En in Spanje marcheerden meer dan 150.000 mensen door Madrid achter een spandoek met “We willen buren, geen toeristen”; de regering verhoogde daarop de btw op toeristische verhuur van 10 naar 21 procent.

De knoppen verschillen — hier registratierechten, daar leenplafonds, huurplafonds, toeristenbelasting. Maar let op wat zelfs de moedigste ervan verenigt. Ze aanvaarden allemaal de markt als het gegeven en het recht als de uitzondering.

De blinde vlek die het boek voorspelt

Dit is precies het patroon dat Thrones of the Invisible voorziet. In het hoofdstuk dat ik “We Can't Afford It” (We kunnen het ons niet veroorloven) noemde, schets ik wat ik nog altijd beschouw als een van de belangrijkste morele verschuivingen van de afgelopen halve eeuw: het moment waarop woningen niet langer werden begrepen als sociale goederen en behandeld gingen worden als activa. Naarmate de sociale huisvesting uitdunde en de beleggingsvraag opzwol, schreef ik, “dreven de vastgoedprijzen op veel plaatsen ver boven de lokale lonen” en werd “voor veel jongeren een zeker onderkomen moeilijker voor te stellen.” Die zin zou het onderschrift kunnen zijn bij de Brusselse wachtlijst van dertien jaar.

België heeft die diagnose bovendien zwart op wit gekregen. Op klacht van FEANTSA, ingediend in december 2021 namens de coalitie Woonzaak, oordeelde het Europees Comité voor Sociale Rechten dat het Vlaamse woonbeleid het Herzien Europees Sociaal Handvest schendt: te weinig sociale woningen — nauwelijks zes procent van de woningvoorraad — te weinig steun op de private huurmarkt, te weinig actie tegen dakloosheid, en zelfs te weinig data om behoorlijk beleid op te bouwen. Ongeveer 250.000 Vlaamse huishoudens hebben recht op een sociale woning en vinden er geen. Het Comité stelde daarbij vast wat in geen enkel Belgisch beleidsdebat de kop is geworden: het marktmechanisme levert uit zichzelf klaarblijkelijk geen betaalbare huisvesting. Een veroordeling wegens het schenden van een woonrecht — en het antwoord bleef in de taal van de knoppen.

En dan de scherpste Belgische zin van dit jaar. Van het miljard euro dat Vlaanderen in 2025 voor sociale woningbouw had klaarstaan — twee miljard zelfs, met de overdracht van 2024 erbij — werd 742 miljoen uitgegeven. 238 miljoen euro ging definitief verloren, omdat budgetten maar één jaar overdraagbaar zijn. Fusies van woonmaatschappijen, gestegen bouwkosten, gemeenten die hun intenties niet tijdig kenbaar maakten. Vanuit de meerderheid klonk het dat er “geen woning minder gebouwd” zal worden; Nadia Naji (Groen) vatte het anders samen: “dit gaat te traag.” Tweehonderdtienduizend wachtenden, en het geld dat er wél was, raakte niet tot bij de aannemer. In het boek zeg ik dat ik in de uitdrukking we kunnen het ons niet veroorloven geen lotsbestemming meer hoor. Ik hoor “een politiek en moreel oordeel over wat, en wie, die samenleving bereid is zich te veroorloven.” Het activum is betaalbaar. De registratiekorting is betaalbaar. Het recht, blijkbaar, niet.

In mijn hoofdstuk over Roosevelts Tweede Bill of Rights merk ik op dat verdedigers van de oude orde altijd een keurige lijn trokken tussen zogenaamde negatieve rechten, die de staat slechts beteugelen, en positieve rechten zoals wonen, die vereisen dat hij handelt — en dat die lijn “er vaak toe diende de bestaande verdeling van rijkdom en macht te beschermen terwijl economische rechten er verward of gevaarlijk uit kwamen te zien.” Bij ons loopt die lijn dwars door onze eigen Grondwet: artikel 23 zegt het recht, en het beleid behandelt het als een ambitie. Het is de reden waarom een btw-verlaging als gezond verstand klinkt en een afdwingbaar woonrecht als utopisch, terwijl beide dezelfde instellingen, budgetten en handhaving vereisen.

Wie draagt de kosten?

Mijn boek eindigt niet met een manifest maar met vier vragen die ik probeer mee te dragen in elke moeilijke beslissing. De derde is hier de scherpste: wie draagt de kosten? Ze is bedoeld, schrijf ik, om “de betovering van we kunnen het ons niet veroorloven te breken,” om de markt “niet langer als weer te laten klinken maar als ontwerp.” Stel de vraag aan het Belgische woondebat en de berichtgeving herschikt zichzelf. De kosten worden gedragen door de Brusselse alleenstaande moeder die aan haar negende wachtjaar begint terwijl de Brusselse huisvestingsmaatschappij, bij gebrek aan een volwaardige regering sinds juni 2024 en onder een schuldenlast van 14,5 miljard euro, voor bijna 200 miljoen euro vastgoed moest verkopen — inclusief bijna afgewerkte projecten. Door de Vlaamse huurder die 238 verloren miljoenen nooit als woning heeft gezien. Door de jonge tweeverdieners bij wie de registratiekorting binnen het jaar in de vraagprijs verdween. Toen ik de wereldwijde haast om de telefoon te verbieden in kaart bracht, beschreef ik hoe instellingen hun eigen ontwerpfouten vertalen in lasten die door individuen worden gedragen — het angstige kind dat gevraagd wordt veerkrachtig te zijn. Wonen haalt dezelfde truc uit bij volwassenen: hun wordt gezegd langer te sparen, verder te zoeken, op het aanbod te wachten, terwijl de structuur die hen wegprijsde buiten kijf blijft.

Er is één barst in die consensus, en die verdient het geëerd te worden. Het spandoek in Madrid — “buren, geen toeristen” — is helemaal geen economisch argument. Het is een aanspraak op erbij horen, op een stad als een plek om een leven te leiden in plaats van een portefeuille van rendementen. Woonzaak, het Vlaams Huurdersplatform, de Brusselse Bond voor het Recht op Wonen en hun Waalse tegenhanger doen in dit land hetzelfde: zij vragen niet om een andere knop maar om een pact dat begint bij het recht. Het komt het dichtst bij de belofte die in het hart van mijn boek staat: niemand is wegwerpbaar, geen leven is voltooid, geen systeem staat boven twijfel. Een woning is waar die belofte ofwel standhoudt ofwel faalt. Het is het onderdak zonder welk innerlijke vooruitgang een wrede grap is; het is het uiterlijke evenwicht dat een rechtvaardige samenleving verschuldigd is voordat ze wie dan ook de les leest over veerkracht.

De blauwdruk die Roosevelt tekende en op zolder achterliet, ligt bij ons niet op zolder. Hij staat, sinds 1994, in artikel 23. Deze maand werken bekwame mensen in Brussel, Vlaanderen en Wallonië hard om het huis te repareren — lagere registratierechten, permanente btw-verlagingen, een objectief voor 2042, inspecteurs op illegale Airbnb's. Veel ervan zou zelfs kunnen helpen. Maar een land dat over elke knop van de markt kan debatteren, dat een Europese veroordeling incasseert, dat 238 miljoen voor sociale woningen laat verlopen en het recht op behoorlijke huisvesting ondertussen netjes in zijn Grondwet laat staan, heeft ons opnieuw verteld welke troon het nog steeds weigert te benoemen.